W ostatnim czasie w światowych mediach pojawiły się doniesienia o możliwości wykonania badań dotyczących wykrywania raka pęcherza moczowego z próbki moczu pacjenta. Nowy, rewolucyjny test do badania moczu (GALEAS Bladder) pozwala wykrywać raka pęcherza moczowego z dokładnością sięgającą ponad 90–92% na podstawie analizy wolnokrążącego DNA (ang. circulating free DNA, cfDNA) w próbce pobranej w warunkach domowych. 

W próbce moczu analizowany jest materiał genetyczny (DNA) przenikający z guza nowotworowego, umożliwiając zidentyfikowanie ponad 450 mutacji w 23 kluczowych genach powiązanych z tym schorzeniem. Dokładność diagnostyczna wynosi ok. 92,2%, co czyni test wysoce czułym narzędziem w wykrywaniu zmian nowotworowych, w tym postaci inwazyjnych. Test ogranicza liczbę bolesnych i inwazyjnych cystoskopii oraz przyspiesza wdrożenie właściwego leczenia, kosztuje ok. 330–450 funtów (ok. 1700-2300 PLN).

Rak pęcherza moczowego jest jednym z najczęściej występujących nowotworów złośliwych w naszym kraju, czwartym u mężczyzn w wieku 50-80 lat (po raku prostaty, płuca i jelita grubego) oraz dwunastym u kobiet. Według Krajowego Rejestru Nowotworów każdego roku diagnozuje się ponad 7 tys. nowych przypadków, a w ciągu ostatnich dziesięciu lat liczba zachorowań wzrosła o połowę. Ryzyko zachorowania wzrasta istotnie wraz z wiekiem. Według szacunków ekspertów, u ok. 70-80% pacjentów rozpoznaje się nowotwór nienaciekający, czyli powierzchniowy. U ok. 20-30% chorych guz w chwili rozpoznania ma charakter inwazyjny.

Najczęstszą przyczyną raka pęcherza moczowego jest działanie czynników zewnętrznych o charakterze toksyn. Główną przyczyną zachorowań jest palenie tytoniu (ok. 70% rozpoznań), ponadto wiek (90% chorych ma powyżej 55 lat) oraz długotrwałe narażenie na substancje chemiczne, w tym aminy aromatyczne.

Rozpoznanie choroby nowotworowej pęcherza w Polsce znacznie częściej dotyczy mężczyzn, u których rak pęcherza moczowego stanowi około 7% ogółu zachorowań. Rak pęcherza moczowego zajmuje u mężczyzn piątą pozycję wśród przyczyn zgonów spowodowanych nowotworami. Kobiety chorują 3-4 razy rzadziej, ale zachorowalność na raka pęcherza moczowego u kobiet wskazuje tendencję wzrostową i kształtuje się na poziomie 2% ogółu zachorowań na nowotwory. W Unii Europejskiej nasz kraj wykazuje niższą zachorowalność wśród populacji, jednakże umieralność wciąż utrzymuje się na jednym z najwyższych poziomów.

Nowotwór pęcherza moczowego rozwija się dość szybko, dlatego oprócz świadomości samych pacjentów, ważna jest czujność lekarzy rodzinnych. Istotna jest prawidłowa diagnostyka podstawowego objawu utajonego, którym jest krwinkomocz, a następnie krwiomocz, w dłuższym czasie wynikający bardziej z rozwoju raka pęcherza moczowego niż z zakażenia dolnych dróg moczowych.

Wśród wczesnych objawów choroby należy wymienić krwiomocz o charakterze nawracającym lub stałym (u 85% chorych), częste i bolesne oddawanie moczu, zaburzenia mikcji, ból pleców i ból miednicy. Powyższe symptomy są istotnym wskazaniem do rozpoczęcia pogłębionej diagnostyki. W zaawansowanym raku pęcherza moczowego występują bóle podbrzusza, bolesne parcie, częstomocz i ból w okolicy lędźwiowej. Najczęstsze objawy raka pęcherza moczowego w zaawansowanym stadium choroby obejmują ból okolicy nadłonowej i lędźwiowej, krwiomocz i uczucie parcia, wyczuwalny guz w okolicy nadłonowej, powiększone węzły chłonne. Późnym objawem raka pęcherza moczowego mogą być obrzęki kończyn i bóle w kościach w wyniku przerzutów. Cystoskopia jest kluczowym badaniem w diagnostyce raka pęcherza, możliwe jest także proste badanie USG z wypełnionym pęcherzem.

Leczenie nowotworów pęcherza moczowego zależy od charakteru raka. Zmiana o charakterze bardziej powierzchownym, który ma niski stopień złośliwości, po wycięciu, nie ma ryzyka tworzenia przerzutów, natomiast rak naciekający mięśniówkę, głęboko wnikający w pęcherz, o wysokiej złośliwości, jest leczony dopęcherzowo, głównie przy pomocy szczepionek BCG, czasem chemioterapii dopęcherzowej. Zastosowanie immunoterapii (np. niwolumab, nazwa handlowa Opdivo) przynosi bardzo dużą korzyść w tej grupie chorych, zarówno jako leczenie skojarzone z chemioimmunoterapią. Rak pęcherza moczowego został objęty programem lekowym B.141 (bezpłatne świadczenie przez NFZ).

Postęp w diagnostyce i leczeniu pacjentów z rakiem pęcherza moczowego stał się możliwy dzięki badaniom restrospektywnym materiału biopsyjnego uzyskanego od nieżyjącego już w momencie wykonania badań wiceprezydenta USA Huberta Humphrey’a, który zmarł 13 stycznia 1978 r. w wieku 66 lat z powodu przerzutowego raka przejściowonabłonkowego, agresywnej postaci raka pęcherza moczowego. Przebieg choroby obejmował: 1) krwiomocz diagnozowany jako przewlekłe zapalenie pęcherza moczowego o charakterze łagodnym (maj 1967 r.); 2) krwiomocz, w cystoskopii inwazyjny rak przejściowonabłonkowy (sierpień–październik 1976 r.); 3) radykalna cystektomia (usunięcie pęcherza) oraz zabieg wytworzenia wstawki jelitowej, przerzuty do węzłów chłonnych (październik 1976 r.); 4) choroba nieuleczalna, terminalna (sierpień 1977 r.); 5) agresywne leczenie i zgon (koniec 1977 r. – styczeń 1978 r.). 

Doniesienie opisane na łamach czołowego czasopisma medycznego New England Journal of Medicine (NEJM) w 1994 r. wzbudziło olbrzymie zainteresowanie na całym świecie i nic dziwnego, że z najwyższą uwagą przestudiowałem wyniki badań. Analiza molekularna próbek tkanek Humphrey’a ujawniła mutację genu supresorowego TP53 (p53) w komórkach nabłonka dróg moczowych; wyjaśniało to agresywny, wieloletni przebieg niewykrytego wcześniej nowotworu, zanim przybrał on postać inwazyjną. Za zgodą wdowy po Humphrey’u grupa badaczy uzyskała utrwalone w formalinie i zatopione w parafinie bloczki tkankowe raka pęcherza usuniętego u pacjenta w 1976 r., i poddała badaniu mutacji. Wykryto transwersję adeniny A na tyminę T w kodonie 227 genu TP53 w pierwotnym ognisku raka. Analiza dwóch filtrów (Millipore) barwionych metodą Papanicolaou, przygotowanych z próbki moczu pobranej od Humphrey’a w maju 1967 r. potwierdziła występowanie mutacji w genie TP53 w kodonie 227, zidentyfikowanej w usuniętym pierwotnym ognisku raka.

Gen TP53 od wielu lat poddawany jest badaniom u pacjentów z nowotworami. Z tego zakresu przygotowaliśmy również kilka prac m.in.: 1) Hnatyszyn A, Szalata M, Zielińska A, Wielgus K, Danielewski M, Hnatyszyn PT, Pławski A, Walkowiak J, Słomski R. Mutations in Helicobacter pylori infected patients with chronic gastritis, intestinal type of gastric cancer and familial gastric cancer. Hered Cancer Clin Pract. 2024 Jun 12;22(1):9. doi: 10.1186/s13053-024-00282-8; 2) Ignaszak-Szczepaniak M, Horst-Sikorska W, Sawicka J, Kaczmarek M, Slomski R. The TP53 codon 72 polymorphism and predisposition to adrenocortical cancer in Polish patients. Oncol Rep. 2006 Jul;16(1):65-71.

 

Opracowali prof. dr hab. n. med. Ryszard Słomski i prof. UPP dr hab. Marlena Szalata