Wtorek, 9 grudnia 2025, Nr 284 (8455) – Myśl jest bronią

Wykład ks. prof. Pawła Bortkiewicza TChr wygłoszony podczas XVIII Międzynarodowego Kongresu ”Katolicy a transhumanizm” w AKSiM 28 listopada 2025 r. (cz. 1)

Człowiek od zarania swojego istnienia wydaje się być nieusatysfakcjonowany posiadaną naturą. Stąd dążenie do poszerzania granic istnienia w wymiarze społecznym, geograficznym czy mentalnym. Stąd także wypływa próba realizowania kusicielskiego podszeptu „będziecie jak Bóg”, pomimo wyraźnej przestrogi płynącej z pierwszej próby tej realizacji.

Wyrazy podążania za nieśmiertelnością i definitywnego pokonania ograniczeń ludzkiej natury można odnaleźć w starożytnych mitach, np. w „Eposie o Gilgameszu”. Wyrazy ulepszania tej natury czytelne są w postulatach filozofii Platona czy Arystotelesa, a także w nowożytnej i współczesnej koncepcji ideologicznej, czyli eugenice.

Złoty okres eugeniki przypadł na lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku. Nick Bostrom w swojej „Historii myśli transhumanistycznej”1 przywołuje kilka interesujących i znanych wydarzeń z tego okresu. Szczególny rozgłos w tym czasie zyskał „Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya, opublikowany w 1932 roku2. Pozostaje on bezsprzecznie dziełem o trwałym wpływie na debaty o ludzkiej transformacji technologicznej, porównywalnym z „Frankensteinem” Mary Shelley3.

Huxley w swoim utworze opisuje dystopię, a więc wizję przyszłości, ale naznaczoną jednoznacznie negatywami. To przyszłość, w której uwarunkowania psychologiczne, rozwiązła seksualność, biotechnologia i swoisty narkotyk opiatowy „soma” pozwalają, by populacja trwała w pewnym stabilnym stanie. Opisuje kliniki niepłodności, w których produkowane są dzieci i sztucznie donoszone w ciąży. Prezentuje metody eugeniki negatywnej w odniesieniu do niższych kast, które są ograniczane w rozwoju fizycznym i intelektualnym. Zarazem członkowie wszystkich kast są indoktrynowani podczas snu za pomocą nagranych głosów powtarzających hasła oficjalnej religii i przekonywani do wiary, że ich kasta, do której należą, jest najlepsza. Krytycy literaccy podkreślali, że dystopia przedstawiona w „Nowym wspaniałym świecie” może być porównana do wizji społeczeństwa z „Roku 1984” George’a Orwella.

Brat Aldousa Huxleya, Julian Huxley, wybitny biolog, pierwszy dyrektor generalny UNESCO i założyciel Światowego Funduszu na rzecz Przyrody, ale przede wszystkim prezes Brytyjskiego Towarzystwa Eugenicznego w latach 1959-1962 jako pierwszy użył terminu „transhumanizm”.

Film Gattaca

W 1997 roku na ekrany kin wszedł film „Gattaca – szok przyszłości” autorstwa Andrew Niccola, który był autorem scenariusza i reżyserem obrazu. Przedstawiał niedaleką, dystopijną przyszłość, w której kluczową rolę w kształtowaniu społeczeństwa odgrywają przewidywania oparte na genotypach.
Bohaterem filmu „Gattaca” jest Vincent Anton Freeman. Poczęty w tradycyjny sposób bez pomocy nowoczesnej technologii. W filmie takie poczęcie i narodziny są określane „narodzinami w wierze”, a osoby poczęte w ten sposób są określane jako „inwalidzi” lub „dzieci boże”. Są pozbawiane szans na odpowiedni status społeczny. Na podstawie zawartości genomu Vincenta przewiduje się, że od urodzenia będzie narażony na kilka schorzeń, w tym na chorobę serca, która przyczyni się do jego przedwczesnej śmierci. Oznacza to wykluczenie z pełnej edukacji i życia społecznego oraz brak szans na pozyskanie większości miejsc pracy. Jakkolwiek genetyczna dyskryminacja jest oficjalnie zabroniona, to jednak w świecie Gattaca jest powszechnie praktykowana.
Vincent nie ma szans na spełnienie swoich marzeń związanych z pragnieniem zostania astronautą w Gattaca Aerospace Corporation.

Jedynym rozwiązaniem staje się przyjęcie tożsamości genetycznej innej osoby. Vincent płaci za przyjęcie genetycznej osobowości osoby urodzonej pod nadzorem i z pomocą genetyczną, Jerome’a, należącego do kategorii tak zwanych ważnych. Były pływak, który na skutek wypadku jest paraplegikiem, godzi się na użyczenie swojej osobowości.

Jakkolwiek „Gattaca” został okrzyknięty filmem o zdobyczach współczesnej genetyki, jest przede wszystkim przestrogą przed wielowymiarową dyskryminacją. Genetyka w swojej historii była już partnerem dyskryminacji w okresie rozwoju eugeniki. Obraz filmowy przedstawia nowe możliwości dyskryminacyjne w erze udoskonalonej technologii genetycznej. Na początku filmu Vincent mówi o doświadczanej przez siebie dyskryminacji: „Należałem do nowej klasy niższej, której nie determinuje już status społeczny ani kolor skóry. Nie, teraz mamy dyskryminację w czystej postaci”.

To, na co trzeba zwrócić uwagę, to fakt, że „Gattaca” przedstawia świat zorganizowany nie według rzeczywistych rezultatów zmienności genetycznej, ale według przewidywań genetycznych. Vincent zostaje wykluczony z dużej części społeczeństwa z racji przewidywanego podwyższonego ryzyka chorób i ograniczonych możliwości, z kolei Jerome, choć obdarzony genetycznie, to z racji fizycznego kalectwa doświadcza upokorzenia, wiedząc, że nie spełnia oczekiwań związanych z potencjałem genetycznym.

Świat „Gattaki” to świat, w którym najbardziej uprzywilejowani (valids) mogą rozszerzać swoje przywileje, dokonując reprodukcji dzieci z pomocą genetyczną. Wyraźnie sugeruje, że przewidywania genetyczne są dokładne i precyzyjne w przypadku cech morfologicznych. W rzeczywistości wskazuje się, że bardziej precyzyjne są szacunki na podstawie wpływu środowiska na takie cechy4.
Zapis przewidywań genetycznych dotyczących chorób, zachowań ludzkich, wydajności organizmu, wydaje się być także naznaczony dużym stopniem niepewności. Dokonywane przewidywania mają charakter probabilistyczny. Nie zmienia to faktu, że przewidywanie cech jest jednym z centralnych celów genetyki od dziesięcioleci. Można postawić jednak pytanie: czy warto zajmować się filmem i wyrażoną w nim fikcją?

Projekt Gattaca

1 kwietnia 2025 roku Brian Armstrong, prezes firmy kryptowalutowej Coinbase, zamieścił na portalu X następujący wpis:
„Klinika zapłodnienia in vitro przyszłości będzie łączyć w sobie kilka technologii (technologia Gattaca):
1. Gametogeneza in vitro (IvG) – tworzenie komórek jajowych ze skóry lub krwi (znacznie mniej inwazyjna);
2. Preimplantacyjne badania genetyczne (PGT) – wybierz zarodek, który najlepiej odpowiada Twoim oczekiwaniom, najlepiej spośród tysięcy lub więcej (patrz pkt 1);
3. Edycja zarodka – wprowadzanie dalszych edycji w celu zapobiegania chorobom lub ich udoskonalania;
4. Sztuczne macice – eliminują ryzyko/obciążenie związane z ciążą.
Dużo pracy, żeby to osiągnąć, ale może to pomóc w walce ze spadkiem liczby urodzeń. I zaczęłoby to przyspieszać ewolucję (która dzięki doborowi naturalnemu jest bardzo powolnym procesem i optymalizuje jedynie przetrwanie i replikację)”5.
Na stronie internetowej „Technologii Gattaca” wymienia się 34 laboratoria badawcze i firmy opracowujące jedną lub więcej z tych technologii.
Według zapowiedzi Armstronga dąży on do utworzenia w Stanach Zjednoczonych firmy definiującej branżę reprodukcyjną. Tworzy zarazem sieć naukowców i inwestorów w celu omawiania edycji genomu dziedzicznego. Jak donosi „Wall Street Journal”6, Armstrong finansuje startup Preventive, zajmujący się edycją genomu dziedzicznego, którego współzałożycielami są Lucas Harrington, były uczeń Jennifer Doudny (której prace legły u podstaw metody CRISP Cas 9) i współzałożyciel Mammoth Biosciences, oraz Matt Krisiloff, założyciel i prezes Conception, który jest startupem finansowanym z Doliny Krzemowej, a który zajmuje się produkcją ludzkich komórek jajowych w laboratorium. Inwestorem tego przedsięwzięcia jest Sam Altman z Open AI.

Gametogeneza in vitro

W roku 2025 Agencja Rządowa ds. Ludzkiego Zapłodnienia i Embriologii (Human Fertilisation and Embryology Authority, HFEA) ogłosiła, że naukowcy są bliscy wyhodowania ludzkich komórek jajowych i plemników w laboratorium.
Wcześniej, w listopadzie 2023 roku, Agencja przedstawiła zalety i potencjalne wady przełomowego, choć etycznie kontrowersyjnego projektu w dziedzinie nauki. Chodziło tutaj o konsekwencje na bazie sukcesu wyprodukowanego potomstwa myszy. Potomstwo uzyskano jako pochodzące od dwóch biologicznych samców.

Gametogeneza in vitro dotyczy przeprogramowania komórek macierzystych lub komórek skóry tak, aby działały jak komórki jajowe lub plemniki. Prowadzone prace nie obejmowały do tej pory komórek człowieka i w ogóle naczelnych. Niemniej wspomniana Agencja podkreślała, że proces ten może przynieść korzyści nie tylko czysto naukowe, ale także praktyczne w biologii reprodukcyjnej. Podkreśla się, że może stanowić nowatorskie podejście dla osób cierpiących na bezpłodność, ale także dać szanse pozyskania potomstwa dla osób tej samej płci oraz związków wielopartnerskich.
O rozwoju prac w tym zakresie może świadczyć publikacja z września br. Otóż 30 września 2025 roku zespół 21 naukowców z Oregon HealthandScience University (OHSU) opublikował w czasopiśmie „Nature Communications” artykuł7: „Indukcja eksperymentalnego podziału komórek w celu wygenerowania komórek o obniżonej ploidalności chromosomów”. Komunikat prasowy dotyczący tego badania nosił tytuł z oczywistych względów popularyzatorski: „Naukowcy z OHSU opracowują funkcjonalne komórki jajowe z komórek skóry ludzkiej”.
Naukowcy zastosowali zmodyfikowaną technikę klonowania, aby zastąpić DNA w komórkach jajowych dawczyni DNA z komórek skóry. Racją uzasadniającą ten zabieg jest fakt, że komórki skóry i innych narządów mają pary każdego z chromosomów w przeciwieństwie do pojedynczej kopii w komórkach jajowych i plemnikach.

Jakkolwiek tylko 9% pozyskanych drogą gametogenezy in vitro zapłodnionych komórek jajowych rozwinęło się do stadium blastocysty i żadna z nich nie nadawała się do zapłodnienia in vitro z powodu aneuploidii lub mozaicyzmu. Prasa informowała entuzjastycznie: „Dzieci mogą rodzić się bez biologicznych matek: badania w USA podnoszą kwestię możliwości uzyskania zarodków uzyskanych metodą zapłodnienia in vitro z dwoma ojcami genetycznymi i bez DNA kobiety”8 („The Telegraph”, Wielka Brytania); „Naukowcy stworzyli ludzkie komórki jajowe w laboratorium, wykorzystując komórki skóry”9 (NPR), „Naukowcy stworzyli ludzkie komórki jajowe przy użyciu komórek skóry”10 (Reuter). Jedynie adekwatny tytuł podała Associated Press: „Naukowcy przekształcają ludzkie komórki skóry w komórki jajowe, ale jeszcze nienadające się do użytku”11.
Megan Molteni ze STAT12 była bardziej sceptyczna niż większość dziennikarzy. Stwierdziła, podsumowując wyniki eksperymentów: „Jednak technika ta wciąż jest daleka od pełnej doskonałości”.

15 października czasopismo „Nature” opublikowało artykuł informacyjny autorstwa Heidi Ledford „The quest to make babies with lab-grown eggs and sperm” (Dążenie do stworzenia dzieci z laboratoryjnie hodowanych komórek jajowych i plemników)13. Artykuł skoncentrował się na innych grupach badawczych pracujących w tej samej dziedzinie, w Japonii, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.
Pomimo trudności ujawnianych w wyniku aktualnych badań startupy z Doliny Krzemowej zajmujące się zapłodnieniem in vitro mają oczywiście nadzieje na osiągnięcie sukcesu w tym zakresie.
– Preimplantacyjne badania genetyczne
Preimplantacyjne badania genetyczne (PGT) to diagnostyka zarodków powstałych w ramach zapłodnienia in vitro, która pozwala wykryć nieprawidłowości genetyczne przed ich wszczepieniem do macicy. Badania te pomagają zidentyfikować zarodki z wadami chromosomowymi (PGT-A) lub chorobami jednogenowymi (PGT-M), co zmniejsza ryzyko poronienia i zwiększa szansę na zdrowe potomstwo.
Szereg nowych firm oferuje poligeniczne badania przesiewowe zarodków uzyskanych metodą in vitro; inne deklarują, że opracują dziedziczną edycję genomu i sztuczne gamety do celów reprodukcyjnych.

Sektor badań przesiewowych zarodków jest sektorem rozwojowym. W Stanach Zjednoczonych, oprócz firmy Genomic Prediction, która wprowadziła tę praktykę lata temu, firmy, takie jak: Orchid, Nucleus Genomics i Heliospect, zapowiadają, że przeprowadzają analizę genetyczną partii zarodków uzyskanych metodą in vitro, wykorzystując opatentowane algorytmy, aby określić ryzyko rozwoju u każdego z nich wielu chorób i innych schorzeń. Koszt badania waha się od 2500 do 50 000 dolarów za zarodek.

Jeden z najnowszych wpisów w tej dziedzinie, reklama firmy Herasight13, wprost przedstawia możliwości uzyskania prognoz dotyczących IQ dziecka. Herasight został zaprezentowany przez genetyków Tobiasa Wolframa i Alexa Strudwicka Younga. W tej prezentacji Young określił firmę jako „startup zajmujący się zapłodnieniem in vitro (IVF)”. Stwierdził przy tym, że firma potrafi przewidzieć prawdopodobieństwo rozwoju 17 różnych chorób w danym zestawie zarodków. Z kolei w opublikowanym poście na X Young stwierdził, że Herasight zbadał już „setki zarodków”. Tej informacji towarzyszył zrzut ekranu interaktywnego widżetu opracowanego przez firmę, który zawierał zaskakujący pomiar: skalę inteligencji pozwalającą przewidzieć wynik IQ dziecka.

Interesujące jest samo użycie widżetu15 do przewidywania IQ.

Użytkownicy najpierw wybierają „inteligencję” z listy cech i chorób, takich jak: schizofrenia, czerniak i dna moczanowa. Następnie wybierają pochodzenie rasowe matki i ojca, a także średnie IQ w rodzinie. Następnie wprowadzają „liczbę zarodków” – od 3 do 20 – i pozwalają algorytmowi działać.

Samo badanie zarodków pod kątem ilorazu inteligencji jest formalnie legalne w Stanach Zjednoczonych. Jednak ta praktyka jest zabroniona w wielu innych krajach, np. w Wielkiej Brytanii. Z kolei wielu naukowców wskazuje zarazem na brak dowodów, że badanie zarodków może pozwolić określić i przewidzieć takie cechy, jak wzrost czy inteligencja16.

Wydaje się wszakże, że głosy zdroworozsądkowe ustępują przed tym, co „The Wall Street Journal” nazywa „rosnącą obsesją na punkcie posiadania mądrzejszych dzieci”17 w Dolinie Krzemowej.
Druga część wykładu jutro.

_{1 Por. https://nickbostrom.com/papers/a-history-of-transhumanist-thought/. 2 Huxley, A. (1932), Brave New World. London: Chatto and Windus. Huxley, J. (1957), New Bottles for New Wine. London: Chatto and Windus. 3 Shelley, M.W. (1818), Frankenstein; or, The modern Prometheus. London: Printed for Lackington, Hughes, Harding, Mavor, and Jones. 4 Por. T.J.C Polderman, B. Benyamin, C.A. de Leeuw, P.F. Sullivan, A. van Bochoven, P.M. Visscher, D. Posthuma. Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies. Nat Genet. 2015; 47(7):702–709., por. także C.B. Ogbunugafor, M.D. Edge. Gattaca as a lens on contemporary genetics: marking 25 years into the film’s „not-too-distant” future. Genetics. 2022 Nov 30; 222(4):iyac142. doi: 10.1093/genetics/iyac142. PMID: 36218390; PMCID: PMC9713434. 5 https://x.com/brian_armstrong/status/1907190962 125938734. The IVF clinic of the future will combine a handful of technologies (the Gattaca stack): 1. In vitro gametogenesis (IvG) – make eggs from skin or blood cells (much less invasive); 2. Preimplantation genetic testing (PGT) – choose the embryo that best matches what you want, ideally from thousands or more (see #1); 3. Embryo editing – make further edits for disease prevention, or enhancement; 4. Artificial Wombs – removes the risk/burden of pregnancy. Lots of work to get there, but this may help with the decline in birth rates. And it would start to accelerate evolution (which, by natural selection, is a very slow process, and only optimizes for survival and replication). 6 E. Glazer. K. Long, A. Dockser Marcus, Genetically Engineered Babies Are Banned. Tech Titans Are Trying to Make One Anyway, https://www.wsj.com/tech/biotech/genetically-engineered-babies-tech-billionaires-6779efc8?st=ZmriEfandreflink=desktopwebshare_permalink. 7 M. Gutierrez, N., Mikhalchenko, A., Shishimorova, M. et al. Induction of experimental cell division to generate cells with reduced chromosome ploidy. Nat Commun 16, 8340 (2025). https://doi.org/10.1038/ s41467-025-63454-7. 8 S. Knapton, J. Pinkstone, Babies could be born without biological mothers. US research raises possibility of IVF embryos with two genetic fathers and no DNA from a woman, https://www.telegraph.co.uk/news/2025/09/30/babies-could-be-born-without-mothers/. 9 R. Stein, Scientists create human eggs in the lab, using skin cells, https://www.npr.org/2025/09/30/nx-s1-5553322/ivg-human-eggs-cells-fertility. 10 N. Lapid, Scientists create human eggs using skin cells, https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/scientists-create-human-eggs-using-skin-cells-2025-09-30/. 11 L. Neergaard, Researchers turn human skin cells into eggs – but not yet usable ones, https://apnews. com/article/infertility-eggs-sperm-skin-stem-cells-3b18eeaf47f1e46c7cf02cc3ddab12b8. 12 M. Molteni, Push to create functional human eggs in the lab stumbles, pioneering fertility researcher reports.13 H. Ledford, The quest to make babies with lab-grown eggs and sperm, https://www.nature.com/articles/d41586-025-03308-w. 14 J. Wilkins, New IVF Startup Claims It Can Predict an Embryo’s IQ, https://futurism.com/ivf-startup-embryo-iq. 15 https://www.herasight.com/get-access. 16 Por. E. Karavani, O. Zuk, D. Zeevi, N. Barzilai, NC Stefanis, A, Hatzimanolis, N. Smyrnis, D. Avramopoulos, L. Kruglyak, G. Atzmon, M. Lam, T. Lencz, S. Carmi. Screening Human Embryos for Polygenic Traits Has Limited Utility. Cell. 2019 Nov 27; 179(6):1424-1435.e8. doi: 10.1016/j.cell.2019.10.033. Epub 2019 Nov 21. PMID: 31761530; PMCID: PMC6957074. 17 Por. Z. Elinson, Inside Silicon Valley’s Growing Obsession With Having Smarter Babies, https://www.wsj. com/us-news/silicon-valley-high-iq-children-764234f8.}

ks. prof. Paweł Bortkiewicz TChr